Bir, ikki, uch, toaE~rt, besh, olti, yetti, sakkiz, toaE~qqiz... Shu soaE~zlarni eshitganda nima esingizga keladi? Men bu soaE~zlarni eshitsam, ularning yozuvdagi ifodasi aE" raqamlarni bir-bir koaE~z oldimga keltira boshlayman: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9... A"BirA" deganda ilk belgi aE" raqam xayolimda charxday aylanaveradi. 
A"IkkiA" deganda esa qaddi-qomati kobra ilonga oaE~xshab, boshini egib, oldidan duch kelganni chaqishga shay turgan olifta raqamni oaE~ylayman. Nega A"uchA" deganda 7 raqamini koaE~z oldimizga keltirmaymiz? Buning sababi nimadaligini bilasizmi? 

Aslida tarix silsilasidan hozirgacha hech narsa oaE~z-oaE~zidan bus-butun yetib kelavermas ekan: u kuchli bir asosga ega boaE~lmogaE~i, nimagadir asoslanishi kerak ekan, chogaE~i. Biz har kuni, kerak boaE~lsa, har daqiqa ishlatadigan raqamlar ham yuz yillar davomida yetib keldi. EaE?tibor bersak, qadimdan qolgan osori atiqalar qatori mana shu raqamlar tarixi, yozilishi ham koaE~pchilikni qiziqtirib kelgan. Hatto oaE~tgan asrning tinib-tinchimas, shovvoz olimu fuzalolari raqamlar ustida tadqiqotlar ham olib borgandi. Natijada raqamlar A"taqdiriA", tuzilishi haqida har kim turli xil talqinni ilgari surdi aE" kimdir A"xosiyatli va xosiyatsizA" raqamlarni birma-bir sanab, qayd etdi. Kimdir bu raqamlarning oaE~ziga xos boshqa xususiyatlari borasida yangilikni koaE~tarib chiqdi.

Buni qarangki, bir guruh olimlar raqamlar ustida yana bir qiziq taxminni ilgari surishgan. Manbalarda aytilishicha, bizga A"rim raqamiA" deya uqtirilgan bu sonlar aslida ilk bor qadim Hindiston aholisi tomonidan keng isteaE?molga kiritilgan ekan. Hind xalqi anoyi emas-da, bu raqamlarni ishlata boshlar ekan, ularni bir-biridan adashtirib yubormaslikning turli yoaE~llarini qidirishgan koaE~rinadi.

Dastlab raqamlar ustiga maxsus belgilar ham qoaE~yishgani, bu unchalik qulay boaE~lmagach, qandaydir chiziqlar qoaE~yib farqlagani toaE~gaE~risida maaE?lumotlar ham yoaE~q emas. Lekin baribir chalkashish holatlari kuzatilgan ekan. Nihoyat bir necha aqlliroqlari boshdan doaE~ppini olib, kengashgan shekilli, kutilmaganda joaE~yali bir chorasini topishadi: ular raqamlarni burchagiga qarab farqlashni oaE~ylab topadi! OaE~sha raqamlar esa dastavval suratdagiday koaE~rinishga ega boaE~lgan.

Endi olimlarning fikriga qaytsak, buning qanchalik haqiqatga toaE~gaE~ri kelish-kelmasligini raqamlarning burchagini sanab chiqsak, ularning soni ayni oaE~sha raqam qiymatini berishi va olimlarning bu taxmini haqiqatdan uzoq emasligiga amin boaE~lamiz. ToaE~gaE~ri, hozirgi paytga kelib ayrim raqamlar, xususan, yetti bilan toaE~qqiz raqamining shakl-shamoyili birozgina boaE~lsa-da, oaE~zgargan. Ammo bu degani ushbu taxminlar notoaE~gaE~ri degan xulosani bermaydi. 

Nima boaE~lganda ham biz shuni eaE?tirof etishimiz va tan olishimiz kerakki, haqiqatan ham tarix silsilasidan uncha-muncha narsa oaE~z koaE~rinishini oaE~zgartirmasdan kelmaydi. Kim biladi, balki bunday narsalarning faqat biror narsaga asoslanganlarigina bizgacha yetib kelgandir, xolos? Raqamlardan tashqari yana qanchadan-qancha narsalarda ham bunday asoslar mavjuddir, ular raqamlar singari oaE~z kashfiyotchilarini kutib yotgandir?!

Jasur Kengboyev,
OaE~zDJTU xalqaro jurnalistika fakulteti 3-kurs talabasi








